Çarpan Analizi: Bir Şirketi Ucuz Mu Pahalı Mı Yapan Nedir?
Borsada bir hissenin fiyatının 10 TL veya 1000 TL olması, o hissenin ucuz veya pahalı olduğu anlamına gelmez. Bir hissenin değerini anlamak için, o fiyatın şirketin kazancıyla, mal varlığıyla veya satışlarıyla olan oranına bakmalısınız. Buna "Rasyo (Çarpan) Analizi" denir. Temel analizin en güçlü silahı olan rasyolar, size farklı sektörlerdeki ve farklı büyüklükteki şirketleri elmalarla elmaları kıyaslar gibi adil bir şekilde karşılaştırma imkanı sunar. Bu rehberde, profesyonellerin en çok kullandığı 3 ana çarpanı derinlemesine inceleyeceğiz.
1. Fiyat/Kazanç (F/K) Oranı: Geri Dönüş Süresi
F/K oranı, yatırımcının şirketin 1 TL'lik kârı için kaç TL ödemeye razı olduğunu gösterir. Basitçe; "Şirket kârını hiç artırmazsa, yatırdığım para kaç yılda kendini amorti eder?" sorusuna yanıt verir. F/K'nın düşük olması genellikle ucuzluk işareti olsa da, hızlı büyüyen teknoloji şirketlerinde yatırımcılar "gelecekteki yüksek kârlar" için bugün yüksek F/K ödemeyi kabul edebilirler. F/K'ya bakarken mutlaka şirketin son 5 yıllık ortalaması ve sektöründeki rakiplerinin F/K'sı ile kıyaslama yapmalısınız.
2. Piyasa Değeri / Defter Değeri (PD/DD) Oranı
PD/DD oranı, şirketin borsadaki toplam değerinin, muhasebe kayıtlarındaki net varlıklarına (özsermayesine) kaç katı olduğunu gösterir. PD/DD oranı 1.0 olan bir şirket "ederinde", 0.5 olan bir şirket "varlıklarının yarısına satılıyor" demektir. Genellikle sanayi ve gayrimenkul şirketlerinde PD/DD çok önemlidir. Ancak yazılım gibi "yandaki ofiste milyon dolarlık iş üreten" varlıksız şirketlerde PD/DD oranı doğal olarak yüksek çıkar ve yanıltıcı olabilir.
3. FD/FAVÖK: Operasyonel Başarı Göstergesi
Profesyonel analistlerin ve fon yöneticilerinin favori çarpanı budur. FD/FAVÖK (Firma Değeri / Faiz Amortisman Vergi Öncesi Kâr), şirketin ana faaliyetindeki başarısını borçlardan, vergilerden ve muhasebe oyunlarından arındırılmış şekilde ölçer. FD/FAVÖK rasyosu 5-8 arası olan sanayi şirketleri genellikle "ucuz/makul" kabul edilir. Bu oran, şirketin borç ödeme kapasitesini ve sektöründeki verimliliğini F/K'ya göre çok daha net bir şekilde yansıtır.
4. PEG Oranı: Büyümeyi Fiyatlamak
Yüksek F/K'lı bir hissenin gerçekten pahalı olup olmadığını anlamak için PEG oranına bakılır. Formül şudur: (F/K Oranı / Şirketin Yıllık Kâr Büyüme Hızı). Eğer PEG oranı 1.0'ın altındaysa, şirket kârına göre hala ucuz sayılabilir. Bu rasyo, "Büyüyen şirketlerin pahalı görünme tuzağını" aşmanızı sağlar ve geleceğin devlerini erkenden keşfetmenize yardımcı olur.
Temel Analiz Rasyoları: Sıkça Sorulan Sorular
F/K oranı ne zaman yanıltıcı olur?
Şirket tek seferlik bir gayrimenkul satışı yapıp kârını suni olarak artırdıysa F/K çok düşük görünür. Bu 'geçici bir ucuzluktur' ve yanıltıcı olabilir. Biz sürdürülebilir kâra bakarız.
PD/DD oranı 10 olan hisse alınır mı?
Eğer şirket yazılım veya hizmet sektöründeyse ve özsermaye kârlılığı %80'in üzerindeyse alınabilir. Ama bir çimento fabrikası için 10 PD/DD muhtemelen çok pahalıdır.
Hangi rasyo daha önemlidir?
Sektöre göre değişir. Bankalarda PD/DD ve Özsermaye kârlılığı, sanayide FD/FAVÖK ve F/K, perakende ise ciro büyümesi daha kritiktir.
Çarpan Analizi: Bir Şirketi Pahalı mı Alıyorsunuz?
F/K (Fiyat/Kazanç) oranı tek başına size bir şey söylemez; o hissenin sektör ortalamasına ve tarihsel geçmişine bakmalısınız. Özsermaye Kârlılığı (%ROE) ise bir şirketin 'Verimlilik' karnesidir. Eğer bir şirket özsermayesini mevduat faizinden daha az kârlılıkla yönetiyorsa, o şirkette kalmanın anlamı yoktur. Akıllı yatırımcı, düşük borçluluğa sahip, yüksek nakit kârlılığı olan ve çarpanları (F/K, PD/DD, FD/FAVÖK) hala makul seviyelerde kalmış "ucuz ama kaliteli" şirketlerin peşindedir.