VİOP işlemine başlamak için, yetkili bir yatırım kuruluşunda ilgili işlemlere uygun hesap ve sözleşme sürecini tamamlamanız, işlem yapacağınız sözleşmenin vadesini, çarpanını, teminatını ve uzlaşma yöntemini öğrenmeniz gerekir. Hesabın açılması, ürünün riskini anladığınız veya sizin için uygun olduğu anlamına gelmez.
Bu yazı ilk emri vermeden önceki uygulama adımlarına odaklanır. Piyasanın genel tanımı için VİOP nedir rehberini; sayısal kaldıraç hesabı için VİOP teminat ve risk hesabını okuyabilirsiniz.
1. Yetkili kuruluş ve hesap koşullarını doğrulayın
VİOP işlemleri, ilgili piyasada yetkili yatırım kuruluşu üzerinden yapılır. Kurumun yetkisini, hesap türünü, gerekli sözleşmeleri ve risk bildirim formunu kontrol edin. Uygunluk/yerindelik süreçlerinin kurumunuzdaki uygulamasını öğrenin.
Ücret tarifesini yalnız komisyon oranı üzerinden okumayın. Asgari komisyon, veri paketi, işlem başına ücretler ve hesaba ilişkin diğer masrafları sorun. Kurumların uyguladığı ek teminat ve risk sınırları farklı olabilir.
2. Dayanak varlık ile sözleşmeyi ayırın
Spot piyasada görülen hisse veya endeks, vadeli sözleşmenin kendisi değildir. Aynı dayanak için farklı vadeler bulunabilir. Vadesi yakın iki sözleşmenin fiyatları, likiditesi ve teminat gereksinimi aynı olmak zorunda değildir.
Emir ekranında yalnız dayanak adını görerek işlem göndermeyin. Tam sözleşme kodunu, vadesini ve ürün türünü okuyun. Opsiyon seçiyorsanız alım/satım türü, kullanım fiyatı ve prim de ayrıca kontrol edilmelidir.
3. Sözleşme çarpanını ve toplam pozisyonu hesaplayın
Vadeli sözleşmenin ekonomik büyüklüğü, fiyat ve çarpanla birlikte değerlendirilir. Genel yaklaşım; sözleşme fiyatı × çarpan × adet şeklindedir. Fiyatın hangi birimle kote edildiğini güncel sözleşme unsurlarından doğrulayın.
Örneğin bir sözleşmenin ekonomik değeri varsayımsal olarak 100.000 TL ise üç adet sözleşme 300.000 TL pozisyon demektir. Bloke edilen teminatın daha düşük olması, riskin de yalnız o tutar olduğu anlamına gelmez. Bu örnek gerçek bir sözleşmenin güncel çarpanı veya teminatı değildir.
4. Vade ve uzlaşma yöntemini öğrenin
| Kontrol | Neden gerekli? |
|---|---|
| Son işlem günü | Pozisyonun ne zamana kadar işlem gördüğünü bilmek |
| Nakdi/fiziki uzlaşma | Vade sonunda nakit farkı mı, varlık teslimi mi olacağını anlamak |
| Sözleşme çarpanı | Ekonomik büyüklüğü ve fiyat hareketinin TL etkisini hesaplamak |
| Günlük uzlaşma | Açık pozisyon kâr-zararının hesaba yansımasını izlemek |
| Likidite ve spread | Pozisyona giriş ve çıkış maliyetini değerlendirmek |
Vade sonuna kadar tutmayacak olsanız bile bu bilgileri öğrenin. Pozisyon kapatma talimatınız gerçekleşmezse sözleşme yükümlülükleri gündeme gelebilir. Her ürünün nakdi uzlaştığını varsaymayın.
5. Teminat tamponu ve zarar sınırı belirleyin
Asgari teminat, hesabın karşılaşabileceği en yüksek zararın sınırı değildir. Zararlar ve teminat değerindeki değişimler ek teminat ihtiyacı doğurabilir. Hızlı piyasada zarar yatırılan teminatı aşabilir.
İlk işlemden önce şu üç tutarı yazın: toplam nominal pozisyon, bu pozisyon için ayırdığınız özkaynak ve kabul ettiğiniz azami TL zarar. Kullanılabilir tutarın tamamını pozisyona bağlamak yerine, ek teminat için nasıl kaynak ayıracağınızı planlayın.
6. İlk emri göndermeden önce kontrol edin
- Doğru hesap ve doğru sözleşme kodunda mısınız?
- Alış mı satış mı seçtiniz; hangi pozisyon yönünü açıyorsunuz?
- Sözleşme adedi ve fiyat doğru mu?
- Emir türü ve geçerlilik süresi ne?
- Pozisyonun toplam TL büyüklüğü ne kadar?
- İşlem gerçekleşirse kalan kullanılabilir teminatınız ne olacak?
- Çıkış planınız ve zararı sınırlama koşulunuz nedir?
Emir gönderildi bildirimi ile gerçekleşme aynı şey değildir. İşlem sonrasında açık emir, gerçekleşen adet ve net pozisyon ekranlarını ayrı kontrol edin. Kısmi gerçekleşme varsa bekleyen bölümün durumunu bilin.
7. Pozisyon açıldıktan sonra ne izlenmeli?
Güncel kâr-zarar, özkaynak, teminat yeterliliği ve aracı kurum bildirimleri izlenmelidir. Ek teminat çağrısında süreyi ve kurumun risk kapatma yetkisini öğrenin. Bildirimi geç görmek yükümlülüğü ortadan kaldırmaz.
Yaklaşan vade ve veri/haber takvimini takip edin. Stop emri kullanmak, her koşulda belirlenen fiyattan çıkış garantisi değildir; fiyat boşlukları ve likidite sorunu farklı gerçekleşme yaratabilir.
Sık sorulan sorular
VİOP hesabı açmak işlem yapmayı zorunlu kılar mı?
Hayır. Hesap ve sözleşme koşullarınızı kurumdan öğrenin. Ürünü anlamadan pozisyon açmak gerekmez.
En yakın vadeyi seçmek her zaman doğru mu?
Hayır. Vade, likidite ve işlem amacı birlikte değerlendirilir. Yakın vade otomatik olarak düşük risk demek değildir.
Vadeli sözleşme ile opsiyon aynı şekilde mi alınır?
Hak, yükümlülük, prim ve teminat yapıları farklıdır. Vadeli işlem ve opsiyon farkları rehberi bu ayrımı örnekler.
İşleme başlamadan önce ne öğrenmeliyim?
Sözleşme değeri, vade, uzlaşma yöntemi, teminat, maliyet ve en kötü zarar senaryosu bilinmelidir. Bu bilgilerden biri eksikse emir büyüklüğünü sağlıklı değerlendirmek zordur.
Kaynak: Borsa İstanbul VİOP sık sorulan sorular, vadeli işlem sözleşmeleri. Kontrol: 26 Ekim
- Yatırım tavsiyesi değildir.
